Het Beslissende Kwartier
Bluetooth: Jaap Haartsen verbindt apparaten
Historisch moment: 20 mei 1998
https://hetbeslissendekwartier.nl/afleveringen/bluetooth-jaap-haartsen-verbindt-apparaten.html

Transcript (op basis van het script)
Deze leesversie is gebaseerd op het afleveringsscript. De tekst is niet woordelijk gecontroleerd tegen de uiteindelijke audio. Regieaanwijzingen en productienotities zijn weggelaten.

Lund, Zweden. Twintig mei negentienachtennegentig. Het is negen uur in de ochtend.

In een vergaderzaal van het Ericsson hoofdkantoor zitten ingenieurs en managers uit vijf landen. Amerikanen, Zweden, Finnen, Japanners. Ze spreken verschillende talen, werken voor concurrerende bedrijven, en toch zijn ze hier samen. Op tafel liggen technische documenten, specificaties, schema's. Ergens in die stapel papieren schuilt een technologie die de wereld nog niet kent.

Buiten schijnt de Zweedse voorjaarszon over de universiteitsstad. Binnen hangt de spanning van iets dat groter is dan de aanwezigen beseffen. Want vandaag maken vijf techgiganten iets bekend wat nog nooit eerder is vertoond. Geen concurrentiestrijd. Geen patentoorlogen. Samenwerking. Open standaarden. Een gedeelde toekomst.

Ergens in die zaal zit een vijfendertigjarige Nederlander. Jaap Haartsen. De man die vier jaar eerder de technische fundamenten legde voor wat ze vandaag de wereld gaan presenteren.

Dit is Het Beslissende Kwartier. Over de Nederlander die de wereld draadloos verbond.

Om te begrijpen wat er die ochtend in Lund gebeurt, moeten we eerst terug naar de wereld van negentienachtennegentig. Een wereld van kabels.

Wie een mobiele telefoon wil verbinden met een computer, heeft een speciale kabel nodig. Voor elke fabrikant een andere. Wie een muis aansluit, gebruikt een PS2 connector of een seriële poort. Wie een printer installeert, worstelt met parallelle kabels en driver software. Achter elk bureau, onder elk werkstation, ligt een wirwar van snoeren. Zwart, grijs, beige. Een spaghetti van incompatibiliteit.

En het wordt alleen maar erger. De mobiele telefoon rukt op. De laptop wordt populair. Mensen willen apparaten meenemen, verbinden, loskoppelen, opnieuw verbinden. Maar de technologie houdt hen gevangen. Gevangen in kabels. Gevangen in propriëtaire standaarden. Elke fabrikant beschermt zijn eigen systeem, zijn eigen connectoren, zijn eigen protocollen.

De vraag hangt in de lucht: kan het anders? Kunnen apparaten elkaar vinden zonder kabels? Kunnen concurrenten samenwerken?

In negentiennegenentachtig, negen jaar voor deze dag in Lund, begint bij Ericsson in Zweden een stil project. Nils Rydbeck, technisch directeur van de mobiele divisie, heeft een idee. Draadloze headsets voor mobiele telefoons. Geen kabels meer tussen oor en toestel. Hij zet een klein team aan het werk.

Vier jaar later, in negentiendrieënnegentig, krijgt het project versterking. Een jonge Nederlandse ingenieur, opgeleid aan de Technische Universiteit Delft, treedt in dienst. Jaap Haartsen is dan dertig jaar oud. Zijn opdracht: vind een manier om apparaten draadloos te laten communiceren over korte afstanden. Niet via het mobiele netwerk. Niet via infrarood, dat alleen werkt als apparaten elkaar kunnen zien. Maar via radiogolven.

Haartsen duikt in de techniek. Hij kiest voor de 2,4 gigahertz frequentieband, een band die wereldwijd beschikbaar is zonder licentie. Hij ontwikkelt een systeem van frequentiesprongen, waarbij het signaal zeventig keer per seconde van frequentie wisselt. Zo voorkomt hij interferentie met andere apparaten. In negentienvierennegentig liggen de fundamenten klaar. De technologie werkt. Maar een werkende technologie is nog geen standaard.

Het is negen uur vijf. De vergadering in Lund komt op gang.

Vertegenwoordigers van Ericsson, Intel, IBM, Nokia en Toshiba zitten rond de tafel. Vijf bedrijven die normaal gesproken op leven en dood concurreren. Maar vandaag niet. Vandaag tekenen ze samen de oprichtingsakte van de Bluetooth Special Interest Group. Een consortium dat de technologie van Jaap Haartsen en zijn collega's moet omvormen tot een open, wereldwijde standaard.

De beslissing om samen te werken is niet vanzelfsprekend.  In de maanden ervoor zijn er eindeloze onderhandelingen geweest. Over patenten. Over royalties. Over wie wat mag claimen. Intel wil de technologie in laptops. Nokia en Ericsson willen het in telefoons. IBM ziet toepassingen voor zakelijke klanten. Toshiba denkt aan consumentenelektronica.

Maar ze hebben allemaal hetzelfde probleem. Alleen bereiken ze niets. Samen kunnen ze een standaard creëren die de hele industrie adopteert.

Om negen uur tien  spreekt een van de aanwezigen de woorden uit die alles veranderen. De Bluetooth Special Interest Group is een feit.

Het woord Bluetooth zelf is op dit moment nog een codenaam. Een jaar eerder, in negentienzevennegentig, stelde Jim Kardach van Intel de naam voor. Kardach las op dat moment een historische roman over Vikingen. Daarin kwam hij Harald Blåtand tegen, de tiende eeuwse Deense koning die de Scandinavische stammen verenigde. Blåtand betekent letterlijk blauwe tand, in het Engels Bluetooth.

Kardach zag de parallel onmiddellijk. Harald verenigde stammen. Deze technologie moet apparaten verenigen. Hij maakte een PowerPoint presentatie met de tekst: Harald united Denmark and Norway. Harald thinks that mobile PCs and cellular phones should seamlessly communicate.

De naam was bedoeld als tijdelijke codenaam. Marketing zou later iets beters bedenken. Alternatieven waren RadioWire en PAN, Personal Area Networking. Maar PAN bleek al tienduizenden keren voor te komen op het internet. Een volledig handelsmerkonderzoek voor RadioWire kon niet op tijd worden afgerond. De codenaam bleef hangen.

Terug in de vergaderzaal in Lund. De documenten worden getekend. De specificaties worden vastgelegd. Vijf bedrijven verbinden zich aan een gezamenlijke missie.

Jaap Haartsen is op dit moment vijfendertig jaar oud. Geboren in Den Haag, opgeleid in Delft, werkzaam in Zweden. Hij is niet de enige uitvinder. Sven Mattisson werkt naast hem. Nils Rydbeck initieerde het project. Jim Kardach bracht de bedrijven samen. Maar Haartsen is wel degene wiens naam op het kernpatent staat. Het patent dat de basis van alle Bluetooth communicatie beschermt.

De nasleep komt snel. Tegen het einde van negentienachtennegentig telt de Bluetooth Special Interest Group al vierduizend leden. Bedrijven uit de hele wereld willen meedoen aan de nieuwe standaard.

In negentiennegenennegentig komt de eerste officiële specificatie uit, Bluetooth 1.0. In hetzelfde jaar verschijnt de eerste consumententoepassing: een draadloze headset. Nog steeds precies waarvoor Nils Rydbeck het project tien jaar eerder begon.

Maar de echte doorbraak laat even op zich wachten. De eerste telefoons met ingebouwde Bluetooth, zoals de Ericsson T39, komen pas in tweeduizendeneen op de markt. In datzelfde jaar introduceert IBM de ThinkPad A30, de eerste laptop met geïntegreerde Bluetooth.

De adoptie verloopt aanvankelijk traag. Er zijn problemen met interoperabiliteit. Niet alle apparaten van verschillende fabrikanten werken goed samen. Maar de basis is gelegd. De standaard bestaat. En langzaam, jaar na jaar, begint Bluetooth de wereld te veroveren.

Om te begrijpen waarom de oprichting van de Bluetooth Special Interest Group zo beslissend was, moeten we kijken naar wat er niet gebeurde. Naar de alternatieven die sneuvelden.

In de jaren negentig bestaan er tientallen draadloze technologieën. Infrarood, dat alleen werkt met directe zichtlijn. HomeRF, een concurrent van Bluetooth die uiteindelijk het onderspit delft. Propriëtaire oplossingen van individuele fabrikanten, die alleen werken met hun eigen apparaten.

Het probleem is steeds hetzelfde. Zonder standaardisatie blijft elke technologie een eiland. Consumenten moeten kiezen. Fabrikanten moeten gokken. De markt fragmenteert. Niemand wint.

Wat er op twintig mei negentienachtennegentig gebeurt, is precies het tegenovergestelde. Vijf van de machtigste technologiebedrijven ter wereld besluiten hun eigenbelang opzij te zetten. Ze openen hun patenten. Ze delen hun kennis. Ze creëren een platform waarop iedereen kan bouwen.

Het is een zeldzaam moment van industriële samenwerking. En het werkt.

Vandaag, bijna drie decennia later, bevat vrijwel elk elektronisch apparaat Bluetooth. Meer dan vijf miljard apparaten per jaar worden verscheept met de technologie aan boord. Smartphones. Laptops. Koptelefoons. Smartwatches. Fitnesstrackers. Auto's. Medische apparatuur. Slimme speakers. Thermostaten. Sloten. Lampen.

De technologie is geëvolueerd. Bluetooth Low Energy, geïntroduceerd in tweeduizendentien, maakt het mogelijk om apparaten jarenlang op een enkele batterij te laten draaien. Bluetooth 5 biedt een bereik van honderden meters. De frequentiesprongtechniek die Jaap Haartsen in negentienvierennegentig ontwikkelde, beschermt nog steeds tegen interferentie.

In tweeduizendvijftien wordt Haartsen opgenomen in de National Inventors Hall of Fame. De jury erkent hem als de uitvinder van Bluetooth. Een Nederlandse ingenieur die in Zweden werkte, een naam kreeg van een Amerikaan die las over een Deense koning, en een technologie creëerde die de wereld verbond.

Wat maakt die ochtend in Lund zo beslissend? Niet de technologie zelf. Die bestond al. Jaap Haartsen had de fundamenten vier jaar eerder gelegd. De frequentiesprongen werkten. De chips konden worden gemaakt.

Wat beslissend was, was de keuze om samen te werken. De keuze van vijf concurrenten om hun patenten te delen, hun kennis te openen, hun toekomst te verbinden. Zonder die keuze was Bluetooth waarschijnlijk een van de vele vergeten technologieën geworden. Een voetnoot in de geschiedenis van de draadloze communicatie.

In plaats daarvan werd het de universele standaard. De onzichtbare lijm die al onze apparaten bij elkaar houdt. Elke keer dat je een koptelefoon koppelt aan je telefoon, elke keer dat je auto verbinding maakt met je smartphone, elke keer dat je smartwatch je hartslag doorstuurt, gebruik je de technologie die begon in een Zweeds laboratorium en volwassen werd op een ochtend in mei.

Vijftien minuten. Dat was alles wat het kostte om de wereld draadloos te verbinden.

Even tussendoor. Vind je dit een interessante podcast? Abonneer je dan via Spotify, Apple Podcasts of waar je ook luistert. En heb je een vraag, opmerking of suggestie voor een aflevering? Mail ons: 15minuten@doorzetters.net.

Stel je een wereld voor waarin die vergadering in Lund nooit had plaatsgevonden. Waarin Ericsson, Intel, IBM, Nokia en Toshiba elk hun eigen draadloze standaard hadden ontwikkeld. Vijf incompatibele systemen. Vijf eilanden.

In die wereld zou je Ericsson koptelefoon alleen werken met je Ericsson telefoon. Je IBM laptop zou niet kunnen communiceren met je Nokia toestel. Consumenten zouden moeten kiezen voor één ecosysteem en daarin gevangen blijven. Precies zoals het ging met de kabels die Bluetooth moest vervangen.

Misschien zou uiteindelijk één standaard winnen. Misschien zou de markt consolideren na jaren van verwarrende concurrentie. Maar het zou langer duren. Het zou duurder zijn. En het zou consumenten jarenlang opzadelen met incompatibele apparaten en nutteloze accessoires.

De beslissing om samen te werken versnelde de toekomst met misschien wel een decennium. Het bewees dat zelfs de felste concurrenten kunnen inzien wanneer samenwerking iedereen verder brengt.

Lund, Zweden. Twintig mei negentienachtennegentig. Ergens rond half tien in de ochtend.

De vergadering is voorbij. De handtekeningen staan op papier. Vijf bedrijven hebben zojuist de toekomst getekend. Jaap Haartsen, de vijfendertigjarige Nederlander uit Den Haag, loopt naar buiten, de Zweedse voorjaarszon in.

Hij heeft geen idee dat zijn technologie ooit in miljarden apparaten zal zitten. Dat zijn naam zal worden genoemd naast de grootste uitvinders van zijn generatie. Dat de codenaam Bluetooth, vernoemd naar een duizend jaar oude Vikingkoning, nooit zal worden vervangen.

Hij weet alleen dat de kabels verdwijnen. Dat apparaten elkaar kunnen vinden. Dat de wereld een klein beetje simpeler wordt.

En dat is genoeg.

Dit was Het Beslissende Kwartier, vijftien minuten die alles veranderden. Mijn naam is Julius van Rossum. Er is altijd een volgend beslissend kwartier.