Het Beslissende Kwartier
Hiroshima en Nagasaki: de atoombommen van augustus 1945
Historisch moment: 6 augustus 1945
https://hetbeslissendekwartier.nl/afleveringen/de-atoombommen-op-hiroshima-en-nagasaki.html

Transcript (op basis van het script)
Deze leesversie is gebaseerd op het afleveringsscript. De tekst is niet woordelijk gecontroleerd tegen de uiteindelijke audio. Regieaanwijzingen en productienotities zijn weggelaten.

Hiroshima, Japan. Zes augustus negentienvijfenveertig. Het is veertien minuten over acht in de ochtend.

De stad ontwaakt onder een strakblauwe hemel. Driehonderdvijftigduizend mensen beginnen aan hun dag. Kinderen lopen naar school. Arbeiders fietsen naar de wapenfabrieken. Huisvrouwen hangen de was buiten te drogen in de augustuszon. De oorlog woedt al jaren, maar vandaag lijkt het rustig. De luchtalarmen van een halfuur geleden zijn alweer verstomd. Slechts een enkel verkenningsvliegtuig, dachten de waarnemers. Niets om je zorgen over te maken.

Tienduizend meter boven de stad nadert een zilveren bommenwerper zijn doelwit. Aan boord twaalf mannen. In het bommenruim een enkele cilinder. De bemanning noemt hem Little Boy. Het is de eerste uraniumbom in de geschiedenis die op een stad zal worden afgeworpen.

Over zestig seconden drukt een majoor op een knop. Over honderdtien seconden houdt de wereld op te bestaan zoals ze die kende.

Dit is Het Beslissende Kwartier. De geboorte van het atoomtijdperk.

De weg naar deze ochtend begint drie jaar eerder, in een geheim laboratorium in de woestijn van New Mexico. Het Manhattan Project, het meest ambitieuze wetenschappelijke programma in de menselijke geschiedenis, brengt de briljantste geesten van het Westen samen met één doel: een bom bouwen die de kracht van de zon naar de aarde brengt.

J. Robert Oppenheimer, eenenveertig jaar oud, leidt het wetenschappelijke team. Luitenant-generaal Leslie Groves, achtenveertig, houdt de militaire touwtjes in handen. Samen jagen ze op een doorbraak die de balans van de oorlog definitief moet kantelen.

Op zestien juli negentienvijfenveertig, drie weken voor deze ochtend in Hiroshima, vindt in de woestijn van New Mexico de Trinity-test plaats. De eerste nucleaire explosie in de geschiedenis verlicht de nachtelijke hemel. Oppenheimer citeert later de Bhagavad Gita: ik ben de dood geworden, de vernietiger van werelden.

President Harry Truman, eenenzestig jaar oud, ontvangt het nieuws aan boord van een schip op weg naar de Potsdam-conferentie. Hij heeft nu een wapen dat de oorlog kan beëindigen. De vraag is niet langer of Amerika de bom zal gebruiken. De vraag is waar.

Kolonel Paul Tibbets is dertig jaar oud wanneer hij de opdracht krijgt om de eerste atoombom af te werpen. Hij is een ervaren piloot, veteraan van bombardementsmissies boven Noord-Afrika en Europa. Nu leidt hij de 509e samengestelde groep, een elite-eenheid die maandenlang traint voor één enkele missie.

Tibbets noemt zijn B-29 bommenwerper naar zijn moeder: Enola Gay. In de vroege ochtend van zes augustus, om kwart voor drie lokale tijd, stijgt het vliegtuig op vanaf het eiland Tinian in de Stille Oceaan. Twee observatievliegtuigen, The Great Artiste en Necessary Evil, vergezellen de Enola Gay.

Om twintig over drie wordt Little Boy bewapend. De bom is nu scherp. Er is geen weg meer terug.

Pas om halfacht, na uren vliegen boven de Stille Oceaan, richt Tibbets zich tot zijn bemanning. Mannen, zegt hij, we dragen 's werelds eerste atoombom. De woorden hangen in de lucht. Sommige bemanningsleden bidden. Anderen zwijgen.

Hiroshima nadert.

De luchtafweersirenes loeien door de stad. Waarnemers hebben de naderende vliegtuigen gespot. Maar het zijn er slechts drie, te weinig voor een grootschalige aanval. Het alarm wordt snel opgeheven.

Om twaalf minuten over acht neemt majoor Thomas Ferebee, de bommenrichter van de Enola Gay, de controle over het vliegtuig over. Door zijn vizier zoekt hij naar het richtpunt: de T-vormige Aioi-brug in het hart van de stad. De brug is gekozen omdat hij vanuit de lucht onmiskenbaar is.

De Enola Gay vliegt op een hoogte van bijna tienduizend meter. Beneden gaat het leven door. Kinderen zitten in hun klaslokalen. Artsen maken hun ronde in ziekenhuizen. Soldaten marcheren over de brug die nu in het vizier van Ferebee verschijnt.

Om veertien minuten en zeventien seconden over acht komt de Aioi-brug scherp in beeld. Ferebee activeert de timer. Zestig seconden.

Het beslissende kwartier is begonnen.

De seconden tikken weg in de cockpit van de Enola Gay. Ferebee houdt zijn vizier gericht op de brug. De automatische piloot heeft de besturing overgenomen. Niemand spreekt.

In de stad beneden loopt dominee Kiyoshi Tanimoto door de straten van Hiroshima. Hij helpt een vriend met het verplaatsen van meubels, weg van het stadscentrum, uit voorzorg tegen mogelijke bombardementen. Het is een prachtige ochtend. De zon schijnt.

Om vijftien minuten en vijftien seconden over acht roept Ferebee twee woorden: Bomb away. De bomluiken openen zich. Little Boy valt.

De Enola Gay maakt onmiddellijk een scherpe bocht van honderdvijfenvijftig graden. Tibbets moet zo veel mogelijk afstand scheppen tussen zijn vliegtuig en wat komen gaat. De bemanning zet donkere beschermbrillen op.

Little Boy valt drieënveertig seconden lang. Geen geluid. Geen waarschuwing. Alleen een cilinder die door de ochtendlucht naar beneden tuimelt, naar een stad die nog precies drieënveertig seconden te leven heeft zoals ze is.

Om zestien minuten en twee seconden over acht, op een hoogte van vijfhonderdtachtig meter boven Hiroshima, detoneert Little Boy.

In een fractie van een seconde ontstaat een vuurbal met een diameter van tweehonderdvierenzeventig meter. De temperatuur in het centrum bereikt miljoenen graden Celsius. Op de grond, direct onder de explosie, stijgt de temperatuur naar bijna vierduizend graden. Heter dan het oppervlak van de zon.

De lichtflits is zo intens dat hij schaduwen in steen brandt. Mensen die buiten lopen, verdampen. Hun silhouetten blijven achter op muren en stoepen, zwarte vlekken op geblakerde steen. De drukgolf raast met vijftienhonderddrieëntachtig kilometer per uur door de stad en verplettert alles op zijn pad.

In de Enola Gay voelt de bemanning de schokgolven tegen het vliegtuig slaan, ook op kilometers afstand. Tibbets draait zich om en ziet de paddenstoelwolk oprijzen boven de stad.

Beneden houdt Hiroshima op te bestaan.

Dominee Tanimoto overleeft. Hij staat twee kilometer van het centrum wanneer de bom valt. Hij voelt een plotselinge druk, dan vallen splinters en brokstukken op hem neer. Later zal hij verklaren dat hij geen geluid hoorde. Bijna niemand in Hiroshima herinnert zich het geluid van de bom.

Wat overblijft is stilte, gevolgd door chaos. Meer dan tweederde van de gebouwen in Hiroshima is volledig verwoest. Vuurstormen razen door de straten. Mensen met brandwonden over hun hele lichaam strompelen naar de rivier, op zoek naar water. Velen verdrinken.

De ziekenhuizen zijn verwoest. De artsen zijn dood of gewond. Een anonieme dokter, zelf gewond, neemt een beslissing: we kunnen ons niet bezighouden met de zwaargewonden. Zij zullen sterven. We moeten zoveel mogelijk mensen redden.

Tegen het einde van de dag zijn naar schatting tachtigduizend mensen dood. Het dodental zal blijven stijgen. Stralingsziekte, een fenomeen dat niemand nog begrijpt, zal in de komende maanden nog tienduizenden levens eisen. Tegen het einde van negentienvijfenveertig zal het totaal op honderdveertigduizend liggen.

In Washington ontvangt president Truman het nieuws aan boord van de kruiser Augusta, op weg terug van de Potsdam-conferentie. De missie is geslaagd. Hiroshima is verwoest.

Truman heeft de beslissing genomen om de bom in te zetten na maanden van advisering, debat en strategische calculaties. De belangrijkste overweging: een invasie van het Japanse vasteland zou volgens militaire schattingen honderdduizenden, misschien wel miljoenen Amerikaanse levens kosten. De gevechten op Okinawa, eerder dat jaar, hadden de fanatieke Japanse weerstand aangetoond.

Maar er speelt meer. De Verklaring van Potsdam, drie weken eerder, eiste de onvoorwaardelijke overgave van Japan. Tokio weigerde. Nu moet Amerika zijn dreiging waarmaken.

En er is een derde factor, onuitgesproken maar aanwezig: de Sovjet-Unie. De oorlog in Europa is voorbij. De Koude Oorlog werpt zijn schaduwen vooruit. Een demonstratie van Amerika's nieuwe superwapen is ook een boodschap aan Moskou.

Japan capituleert niet. Drie dagen later valt de tweede bom.

Op negen augustus negentienvijfenveertig, om twee minuten over elf in de ochtend, detoneert Fat Man boven Nagasaki. Deze plutoniumbom is nog krachtiger dan Little Boy. Zeventigduizend mensen sterven onmiddellijk of in de weken die volgen.

Diezelfde dag valt de Sovjet-Unie Mantsjoerije binnen, het door Japan bezette noordoosten van China. Japan staat nu voor een oorlog op twee fronten, een scenario dat het niet kan winnen.

Op vijftien augustus richt keizer Hirohito zich voor het eerst in de geschiedenis rechtstreeks tot zijn volk. Via de radio kondigt hij de capitulatie aan. De oorlog is voorbij.

Op twee september negentienvijfenveertig ondertekenen Japanse vertegenwoordigers de overgave aan boord van het Amerikaanse slagschip Missouri in de Baai van Tokio. De Tweede Wereldoorlog, de bloedigste oorlog in de menselijke geschiedenis, is ten einde.

Paul Tibbets zal later verklaren: ik ben niet trots dat ik tachtigduizend mensen heb gedood, maar ik ben trots dat ik in staat was om vanaf nul te beginnen, het te plannen en het zo perfect te laten werken. Hij slaapt, zegt hij, elke nacht rustig.

De atoombommen op Hiroshima en Nagasaki blijven tot op de dag van vandaag een van de meest controversiële beslissingen in de geschiedenis. Waren ze noodzakelijk om de oorlog te beëindigen? Of waren het oorlogsmisdaden, gericht tegen burgerbevolkingen?

Het antwoord hangt af van wie je het vraagt. Voor de Amerikaanse veteranen die een invasie van Japan vreesden, redden de bommen hun leven. Voor de hibakusha, de overlevenden van Hiroshima en Nagasaki, zijn ze een herinnering aan onvoorstelbaar lijden dat nooit vergeten mag worden.

Wat onbetwistbaar is: die ochtend in augustus veranderde alles. De wereld stapte een nieuw tijdperk binnen, het atoomtijdperk. Een tijdperk waarin de mensheid voor het eerst de middelen bezit om zichzelf volledig te vernietigen.

De Koude Oorlog, de wapenwedloop, de nucleaire afschrikking, de angst die generaties zou tekenen: het begint allemaal met één druk op een knop, om vijftien minuten en vijftien seconden over acht, op een heldere augustusochtend boven Japan.

Vijftien minuten. Dat was alles wat het kostte om de wereld het nucleaire tijdperk in te voeren.

Even tussendoor. Vind je dit een interessante podcast? Abonneer je dan via Spotify, Apple Podcasts of waar je ook luistert. En heb je een vraag, opmerking of suggestie voor een aflevering? Mail ons: 15minuten@doorzetters.net.

Wat als de bom niet was gevallen? Het is een vraag die historici al tachtig jaar bezighoudt.

Een invasie van Japan, operatie Downfall, stond gepland voor november negentienvijfenveertig. Militaire planners verwachtten maandenlange gevechten, van eiland tot eiland, van stad tot stad. De schattingen van de slachtoffers varieerden enorm, van honderdduizenden tot miljoenen aan beide zijden.

Maar er was nog een scenario. De Sovjet-invasie van Mantsjoerije op negen augustus toonde aan dat Japan's strategische positie hopeloos was. Sommige historici betogen dat de Sovjetdreiging alleen al voldoende was om Japan tot capitulatie te dwingen, zonder de bommen.

We zullen het nooit weten. Wat we weten is dat de bommen vielen. Dat honderdduizenden mensen stierven. En dat de wereld daarna nooit meer dezelfde was.

De ironie: de wapens die de Tweede Wereldoorlog beëindigden, creëerden een nieuwe angst die de volgende vijftig jaar zou domineren. De Koude Oorlog was de prijs van de vrede.

Hiroshima, zes augustus, veertien minuten over acht in de ochtend. Een stad die ontwaakt. Kinderen op weg naar school. Arbeiders op weg naar de fabriek. Een dominee die zijn vriend helpt met verhuizen.

Zestig seconden later bestaat die wereld niet meer.

Vandaag staat er een vredespark waar ooit het stadscentrum lag. De Aioi-brug, het richtpunt van majoor Ferebee, is herbouwd. Elk jaar, op zes augustus, verzamelen zich duizenden mensen om de slachtoffers te herdenken.

De klok staat stil op vijftien minuten over acht. Een herinnering aan het moment waarop alles veranderde.

Vond je deze aflevering de moeite waard? Like, abonneer en deel de podcast met iemand die dit ook moet horen. Je vindt ons op Spotify, Apple Podcasts en alle andere podcastplatformen. Suggesties voor nieuwe afleveringen? Mail 15minuten@doorzetters.net.

Dit was Het Beslissende Kwartier, vijftien minuten die alles veranderden. Mijn naam is Julius van Rossum. Er is altijd een volgend beslissend kwartier.