Het Beslissende Kwartier
De bouw van de Berlijnse Muur: de nacht die een stad doormidden sneed
Historisch moment: 13 augustus 1961
https://hetbeslissendekwartier.nl/afleveringen/de-bouw-van-de-berlijnse-muur-de-nacht-die-een-stad-doormidden-sneed.html

Transcript (op basis van het script)
Deze leesversie is gebaseerd op het afleveringsscript. De tekst is niet woordelijk gecontroleerd tegen de uiteindelijke audio. Regieaanwijzingen en productienotities zijn weggelaten.

Berlijn, dertien augustus negentienéénenzestig.

De stad slaapt. Op een zaterdagnacht zijn de straten van de gedeelde stad rustig. Aan de oostkant liggen de arbeidersbuurten stil in het donker. Aan de westkant gaan de laatste cafés dicht.

Niemand weet wat er staat te gebeuren.

Maar in de schemerige opslagplaatsen van Oost-Berlijn staan honderden soldaten gereed. Rolletjes prikkeldraad liggen opgestapeld in vrachtwagens. Betonnen palen staan klaar om de grond in gedreven te worden. Iedereen heeft zijn orders.

Dan gaat het allemaal los.

Dit is Het Beslissende Kwartier, de bouw van de Berlijnse Muur.

Om die nacht van dertien augustus te begrijpen, moet je weten waarom de DDR aan het leegbloeden was.

De Duitse Democratische Republiek, de Oost-Duitse staat onder leiding van de Socialistische Eenheidspartij, verloor zijn mensen in een alarmerend tempo. In negentienzestig alleen al verlieten meer dan tweehonderdduizend mensen het land. Ze vluchtten via de enige plek waar de grens nog open was: Berlijn.

Oost-Berlijn en West-Berlijn lagen naast elkaar, maar leefden in twee werelden. In West-Berlijn waren er vrijheid, consumentengoederen, hogere lonen en een open samenleving. In Oost-Berlijn waren er controle, tekorten, bespionering en de alom aanwezige staatspartij.

Zij die vluchtten waren niet de zwaksten. Het waren artsen, ingenieurs, leraren. Precies de mensen die de DDR het hardst nodig had.

Partijleider Walter Ulbricht zag zijn staat verdwijnen, en had een plan.

Het plan heette Operatie Roos.

Ulbricht had het in het geheim besproken met Sovjet-leider Nikita Chroesjtsjov. Het plan was simpel en brutaal: de grens tussen Oost- en West-Berlijn afsluiten. Niet morgen, niet volgend jaar. In één nacht.

De operatie werd gepland met militaire precisie. Duizenden soldaten van de Nationale Volksarmee werden gemobiliseerd. De Volkspolizei, de staatspolitie, zou de eerste uren de grens bewaken. Bouwvakkers stonden klaar om het prikkeldraad daarna te vervangen door beton.

De datum was gekozen op een zaterdag op zondag: de minst actieve nacht, met de minste kans op spontane reactie. Het nieuws werd pas de volgende ochtend verwacht in de westerse media.

Erich Honecker, hoofd van de veiligheidsdienst van de SED, coördineerde de uitvoering op de grond. Hij was negenenveertig jaar oud, gedreven en precies. Dit was zijn operatie.

Niemand buiten de top van de partij wist er iets van. Niet de gewone Oost-Berlijner. Niet de West-Berlijnse burgemeester Willy Brandt. Niet de Amerikanen.

Berlijn, een minuut na één uur.

In de Bernauer Strasse beginnen mannen prikkeldraadversperringen uit te rollen. In de Zimmerstrasse gaan betonnen palen de grond in. Langs de hele grens, honderddrieënvijftig kilometer, verschijnen wachtposten, zoeklichten en bewapende mannen.

Huizen die direct aan de grens staan, worden bewaakt. De deuren aan de westelijke zijde worden dichtgespijkerd.

Bewoners die vanuit hun slaapkamerramen naar buiten kijken, zien iets wat ze niet begrijpen. Soldaten. Prikkeldraad. En langzaam, in de loop van die eerste uren, het besef dat de stad niet meer open is.

Een vrouw die later een getuigenis aflegt, beschrijft hoe ze om half twee wakker werd van het geluid van soldatenlaarzen op de kasseien. Ze keek naar buiten en zag dat de straat aan de overkant een andere wereld was geworden.

In die eerste vijftien minuten veranderde de architectuur van de Koude Oorlog.

In Washington DC is het nog nacht. President John F. Kennedy wordt om twee uur 's ochtends gewekt door een telefoontje. Hij luistert naar het rapport. Dan zegt hij iets wat later beroemd zou worden: een muur is beter dan een oorlog.

Kennedy is niet verbaasd. De Amerikaanse inlichtingendiensten hadden het zien aankomen. Ze wisten dat Ulbricht druk zette op Moskou. Ze wisten dat de DDR iets drastisch moest doen of instortte.

Maar ze hadden gehoopt dat het niet zou gebeuren. En nu het toch was gebeurd, was er één overweging die alle andere overheerste: dit was niet de aanleiding voor een oorlog. West-Berlijn was veilig. De Muur sloot Oost-Berlijners in, maar hij viel niet aan. Het bondgenootschap was niet geschonden.

De NAVO reageerde met woede en verklaringen. Maar geen van de westerse mogendheden greep militair in.

Ulbricht had dat geweten, had gerekend op de passiviteit van het Westen en had gelijk.

Even tussendoor. Vind je dit een interessante podcast? Abonneer je dan via Spotify, Apple Podcasts of waar je ook luistert. En heb je een vraag, opmerking of suggestie voor een aflevering? Info@doorzetters.net.

Zondag dertien augustus negentienéénenzestig. Berlijn wordt wakker in een stad die niet meer bestaat.

Mensen die elke ochtend de tram namen naar hun werk in het andere deel van de stad, staan voor een prikkeldraadversperring. Families die elke zondag bij elkaar kwamen, ontdekken dat ze gescheiden zijn. Arbeiders die in West-Berlijn werkten maar in Oost-Berlijn woonden, kunnen niet meer de grens over.

In de weken daarna worden de eerste pogingen om te ontsnappen ondernomen. Mensen springen uit ramen. Ze duiken dwars door prikkeldraad. Ze zwemmen de kanalen over. Sommigen halen het. Anderen worden neergeschoten.

Het prikkeldraad wordt in de weken daarna vervangen door beton. De muur groeit en wordt verhoogd. Er komen wachttorens. En er komt een dodelijke strook niemandsland achter.

Achtentwintig jaar zou hij staan.

De menselijke prijs van de Muur was enorm.

Families werden voor tientallen jaren gescheiden. Mensen stierven bij vluchtpogingen. Minimaal honderdveertig mensen werden gedood terwijl ze probeerden de Muur over te steken. Het werkelijke aantal is waarschijnlijk hoger.

In Oost-Berlijn ontwikkelde zich een maatschappij van controle en wantrouwen. De Stasi, de geheime politie, bouwde een netwerk van informanten dat zijn gelijke niet kende. Buren bespioneerden buren. Familieleden werden gevraagd rapporten op te stellen over andere familieleden.

In West-Berlijn groeide de stad door, maar werd ook ingeklemd. Een eiland van vrijheid, omsloten door het Oostblok. Mensen die er woonden, leefden met de muur als dagelijkse herinnering aan wat de Koude Oorlog betekende.

De Muur was niet alleen een grens. Hij was een systeem van uitsluiting dat een hele generatie tekende.

In de eerste weken na de bouw was het prikkeldraad dun en de bewaking nog improviserend. Dat wisten de Berlijnse families ook. In de Bernauer Strasse stonden de huizen letterlijk op de grensstreep: de voordeur opende naar het Westen, de achterdeur naar het Oosten. In die eerste dagen sprongen tientallen mensen uit hun ramen op de West-Berlijnse stoep, soms met hulp van brandweerlieden beneden die matrassen vasthielden. Bejaarde vrouwen lieten zich langs lakens naar beneden zakken. Kinderen werden aangegeven door buren.

Eind augustus werden de deuren dichtgemetseld, de ramen dichtgeblokkeerd. Op zeventien en achttien augustus werd het prikkeldraad vervangen door betonnen blokken. De bewakers kregen stilzwijgende instructies. Wie vluchtte, liep het risico te worden neergeschoten.

En toch bleven mensen proberen. Ze begroeven tunnels. Ze verborgen zichzelf in de kofferbakken van diplomatieke auto's. Ze zwommen 's nachts door het kanaal. Sommigen haalden het. Minimaal honderdveertig mensen haalden het niet. Het werkelijke aantal, inclusief gevallen die nooit officieel werden gemeld, ligt waarschijnlijk hoger.

Achtentwintig jaar lang was dit de werkelijkheid van Berlijn.

Op vijftien juni negentienéénenzestig, achttien dagen voor de bouw begon, hield Walter Ulbricht een persconferentie. Een Oost-Duits journalist vroeg hem of hij van plan was een scheidingslijn door de stad te trekken.

Ulbricht antwoordde, kalm en zeker: niemand heeft de bedoeling een muur te bouwen.

Achttien dagen later begon de bouw.

Wat als Ulbricht het niet had gedaan? Wat als de Sovjet-Unie hem had tegengehouden? Wat als Chroesjtsjov had besloten dat de risico's te groot waren?

Waarschijnlijk was de DDR al ver voor negentiennegenentachtig gevallen. De leegloop was zonder de Muur simpelweg niet te stoppen geweest. Zonder de Muur was er geen DDR.

Maar de vraag die je ook kunt stellen is: wat had het voor West-Europa betekend als de Koude Oorlog twintig jaar eerder was geëindigd? Als Duitsland eerder was herenigd? Als generaties niet in een verdeeld continent waren opgegroeid?

De Muur hield een regime overeind dat niet levensvatbaar was. Hij verlengde de Koude Oorlog met bijna drie decennia.

En hij begon in de nacht van dertien augustus negentienéénenzestig, met prikkeldraad en betonnen palen, om één uur, terwijl Berlijn sliep.

Maar de Muur deed nog iets anders. Hij fixeerde de Koude Oorlog. Zonder de Muur was de DDR snel gevallen en had de vraag over de eenwording van Duitsland zich al in de jaren zestig aangediend. Met de Muur werd die vraag uitgesteld, bevroren, weggestopt achter beton.

De westerse mogendheden wisten dat. Kennedy zei het impliciet: een muur is beter dan een oorlog. Hij bedoelde: we accepteren de deling. We aanvaarden dat Oost-Berlijn Sovjet-territorium is, zolang West-Berlijn vrij blijft. Dat was het stille akkoord tussen Oost en West.

En zo leefde een hele generatie met de Muur als permanente achtergrond. Kunstenaars en schrijvers in Oost-Berlijn verwerkten hem in hun werk. Architecten in West-Berlijn bouwden gebouwen met hun rug naar de Muur. Kinderen die in de schaduw van de Muur opgroeiden, kenden geen andere werkelijkheid.

Pas op negen november negentiennegenentachtig, achtentwintig jaar later, zou die werkelijkheid worden doorbroken. Niet door een revolutie of een leger, maar door een persconferentie die fout ging.

Ulbricht bouwde de Muur om de DDR te redden. Het werkte, maar niet voor altijd. En de prijs werd betaald door miljoenen gewone mensen die hun steden, families en levens zagen doormidden gesneden.

Om één uur. In de nacht van dertien augustus negentienéénenzestig.

Vond je deze aflevering de moeite waard? Like, abonneer en deel de podcast met iemand die dit ook moet horen. Je vindt ons op Spotify, Apple Podcasts en alle andere podcastplatformen. Suggesties voor nieuwe afleveringen? Info@doorzetters.net.

Dit was Het Beslissende Kwartier, vijftien minuten die alles veranderden. Mijn naam is Julius van Rossum. Er is altijd een volgend beslissend kwartier.