Het Beslissende Kwartier
Oekraïne: de Russische invasie van 24 februari 2022
Historisch moment: 24 februari 2022
https://hetbeslissendekwartier.nl/afleveringen/de-ochtend-dat-oorlog-terugkeerde.html

Transcript (op basis van het script)
Deze leesversie is gebaseerd op het afleveringsscript. De tekst is niet woordelijk gecontroleerd tegen de uiteindelijke audio. Regieaanwijzingen en productienotities zijn weggelaten.

Kyiv, vierentwintig februari tweeduizendtweeëntwintig. Het is vijf uur in de ochtend. De Oekraïense hoofdstad slaapt nog. In appartementencomplexen branden hier en daar lichten, vroege vogels die zich klaarmaken voor weer een gewone donderdag. Ergens in een slaapkamer ligt president Volodymyr Zelenskyy. Een voormalig komiek, vierenveertig jaar oud, die drie jaar eerder met een verpletterende meerderheid werd gekozen. Hij droomt misschien nog. Of hij ligt wakker, onrustig, want de geruchten over een Russische invasie worden al weken luider. Maar niemand wil echt geloven dat het zal gebeuren. Niet zo. Niet nu. Niet op deze schaal. Driehonderd kilometer naar het oosten, in de oblast Luhansk, is het al begonnen. Om drie uur veertig Kyiv tijd vielen de eerste granaten bij het grensdorp Milove. Maar dat weet Kyiv nog niet. Dat weet de wereld nog niet. In Moskou heeft een man van negenenzestig jaar zojuist plaatsgenomen voor een camera. Vladimir Poetin. Hij zal zo dadelijk een televisieboodschap uitspreken die Europa voorgoed zal veranderen. Dit is Het Beslissende Kwartier. De ochtend waarop oorlog terugkeerde in Europa.

Om te begrijpen wat er op deze februariochtend gebeurt, moeten we terug naar de winter van tweeduizendeenentwintig. Satellietbeelden tonen hoe Rusland tienduizenden soldaten samentrekt langs de Oekraïense grens. Tentenkampen. Tanks op treinen. Veldkeukens. Het Westen waarschuwt, maar Moskou ontkent alle invasieplannen. Gewoon een oefening, zeggen Russische woordvoerders. Niets om je zorgen over te maken. Maar de oefening eindigt niet. De troepen vertrekken niet. In januari en februari tweeduizendtweeëntwintig worden de waarschuwingen alarmerender. Amerikaanse inlichtingendiensten spreken openlijk over een dreigende aanval. Westerse leiders reizen af naar Moskou, naar Kyiv, proberen te bemiddelen. Zelenskyy zelf blijft publiekelijk kalm. Hij waarschuwt zijn bevolking niet in paniek te raken, bang voor economische schade, bang voor een selffulfilling prophecy. Drie dagen voor de invasie erkent Poetin de onafhankelijkheid van de zelfverklaarde republieken Donetsk en Luhansk. Hij stuurt troepen als zogenaamde vredeshandhavers. Het is de laatste waarschuwing die niemand wil horen.

Vladimir Poetin is een man die gevormd is door verlies. Het verlies van de Sovjet-Unie, die in negentieneenennegentig uiteenviel en die hij ervoer als een persoonlijke vernedering. Het verlies van Russische invloed, dat hij ervaart als een persoonlijke vernedering. Oekraïne is voor hem geen buurland. Het is, in zijn woorden, geen echte natie. Het is historisch Russisch grondgebied dat per ongeluk onafhankelijk werd. Dat Oekraïne naar het Westen kijkt, naar de Europese Unie, naar de en-aa-vee-oh, is voor Poetin ondraaglijk. In tweeduizend en veertien annexeerde hij de Krim en steunde separatisten in de Donbas. Acht jaar slepende oorlog volgde. Veertienduizend doden. Maar dat was niet genoeg. Poetin wil heel Oekraïne. Hij wil het regime in Kyiv vervangen door een marionettenregering. Hij gelooft dat het Oekraïense leger zal instorten, dat het volk de Russen als bevrijders zal verwelkomen, dat het Westen te verdeeld is om te reageren. Hij heeft het bij alles mis. Maar dat weet hij nog niet.

Rond vijf uur Kyiv tijd, drie uur universele tijd, begint de uitzending. Poetin zit alleen aan een bureau, de Russische vlag achter hem. Zijn gezicht is bleek, zijn stem monotoon. Hij spreekt over acht jaar Oekraïense agressie tegen de Donbas. Over genocide op Russischsprekenden, een beschuldiging die door geen enkel internationaal onderzoek wordt ondersteund. Over de dreiging van een-aa-vee-oh uitbreiding naar Oekraïens grondgebied. En dan, de woorden die alles veranderen: ik heb besloten tot een speciale militaire operatie. Het doel, zegt hij, is om mensen te beschermen die al acht jaar lang worden geconfronteerd met vernedering en genocide door het regime van Kyiv. Hij belooft geen bezetting. Alleen demilitarisering. Denazificatie. Woorden die absurd klinken over een land geleid door een Joodse president wiens familieleden omkwamen in de Holocaust. Terwijl Poetin nog spreekt, zijn de eerste kruisraketten al onderweg. Kort daarna bereiken de eerste explosies de stad.

De raketten komen van alle kanten. Vanuit het noorden, vanaf Belarussisch grondgebied. Vanuit het oosten, over de Russische grens. Vanuit het zuiden, vanaf de Krim en schepen op de Zwarte Zee. Ze treffen militaire installaties, luchthavens, radarsystemen. Maar ook woonwijken. Ziekenhuizen. Scholen. In Kyiv wordt een luchthaven geraakt. In Kharkiv ontploffen bommen nabij het stadscentrum. In Marioepol landen amfibische troepen. In Odesa klinken explosies. Om zes uur eenenveertig Kyiv tijd roept de burgemeester van Kyiv de inwoners op om thuis te blijven. Om acht uur twintig claimt Rusland dat de Oekraïense luchtverdediging is uitgeschakeld. Een leugen, zo zal blijken. Maar de chaos is totaal. Oekraïense grenswachten melden grensoverschrijdingen op tientallen plekken. Russische tanks rollen Oekraïne binnen via ten minste drie assen. De invasie is geen beperkte operatie in de Donbas. Het is een volledige aanval op een soevereine natie van drieënveertig miljoen mensen.

Zelenskyy wordt gewekt door zijn adviseurs. De details van dat moment zijn nooit volledig vrijgegeven, maar reconstructies suggereren dat hij rond vijf uur wordt geïnformeerd. Zijn eerste reacties zijn praktisch. Martial law. Algemene mobilisatie. Contact met westerse leiders. Later die ochtend spreekt hij zijn volk toe via video. Rusland heeft een verraderlijke aanval uitgevoerd op onze staat, zegt hij, net als nazi-Duitsland deed in de jaren van de Tweede Wereldoorlog. Vanaf vandaag staan onze landen aan verschillende kanten van de wereldgeschiedenis. Het is een toespraak van een man die weet dat hij doelwit nummer één is. Amerikaans inlichtingenpersoneel biedt hem evacuatie aan. Zijn antwoord, later wereldberoemd: ik heb munitie nodig, geen lift. Hij blijft in Kyiv. Die keuze om te blijven, om zichtbaar te zijn, om te vechten, zal de loop van de oorlog bepalen. Een gevluchte president had het Oekraïense verzet kunnen breken. Een president in zijn hoofdstad wordt een symbool van verzet.

De eerste dag is chaos. Oekraïense strijdkrachten vechten terug, heviger dan Rusland had verwacht. In de oblast Cherson rukken Russische troepen snel op, maar elders stokt de opmars. Overal in het land grijpen mannen naar wapens. Wachtrijen vormen zich bij rekruteringsbureaus. Vrouwen en kinderen vluchten naar het westen, naar de grenzen met Polen, Roemenië, Hongarije. Op de eerste dag alleen al verlaten honderdduizenden mensen hun huizen. Het is het begin van de grootste vluchtelingencrisis in Europa sinds de Tweede Wereldoorlog. De Oekraïense minister van Buitenlandse Zaken, Dmytro Kuleba, tweet: Rusland heeft een grootschalige invasie van Oekraïne gelanceerd. Dit is een oorlog van agressie. De wereld kan en moet Poetin stoppen. De tijd om te handelen is nu.

Dit alles begon niet op vierentwintig februari tweeduizendtweeëntwintig. Het begon acht jaar eerder, in tweeduizend en veertien, toen pro-Europese protesten in Kyiv leidden tot het verdrijven van de pro-Russische president Janoekovitsj. Poetin reageerde met de annexatie van de Krim, het eerste geval van territoriale annexatie in Europa sinds de Tweede Wereldoorlog. Hij steunde separatisten in Donetsk en Luhansk. Een slepende oorlog volgde, veertienduizend doden in acht jaar, maar voor het Westen ver weg, een bevroren conflict waar niemand over sprak. Oekraïne hervormde ondertussen zijn leger, met westerse hulp, met westerse training. Het werd sterker. Poetin zag dat. Hij zag hoe Oekraïne langzaam weggleed uit de Russische invloedssfeer. De invasie van tweeduizendtweeëntwintig was zijn poging om die trend definitief te keren. Een gecalculeerde gok, gebaseerd op een fundamentele misrekening: dat Oekraïne zou breken, dat het Westen zou buigen.

Het Westen boog niet. Binnen dagen legden de Europese Unie, de Verenigde Staten en bondgenoten ongekende sancties op aan Rusland. De Russische centrale bank werd afgesneden van het internationale financiële systeem. Oligarchen zagen hun jachten en villa's bevroren. Duitsland, dat jarenlang afhankelijk was van Russisch gas, kondigde een radicale ommekeer aan in zijn buitenlandbeleid. De en-aa-vee-oh versterkte zijn oostflank. Zweden en Finland, decennialang neutraal, vroegen lidmaatschap aan. Poetins invasie bereikte het tegenovergestelde van wat hij wilde. In plaats van een verdeeld Westen creëerde hij eenheid. In plaats van een zwak Oekraïne creëerde hij een gemotiveerde natie. In plaats van een snelle overwinning kreeg hij een uitputtingsoorlog. Jaren later vechten beide landen nog. Steden als Marioepol liggen in puin. Duizenden zijn dood. Miljoenen zijn gevlucht. De wereldorde is veranderd op manieren die niemand had voorzien.

Vierentwintig februari tweeduizendtweeëntwintig. Een donderdag die begon als elke andere dag. Mensen die opstonden, ontbeten, hun kinderen naar school brachten. En toen kwamen de raketten. In vijftien minuten veranderde alles. Niet alleen voor Oekraïne, maar voor Europa, voor de wereld. De lange vrede die het continent had gekend sinds negentienvijfenveertig bleek niet onbreekbaar. De grenzen die vastgelegd waren, bleken niet heilig. Een man in Moskou, geobsedeerd door verloren glorie en gefantaseerde bedreigingen, besloot dat oorlog een acceptabel instrument was. Volodymyr Zelenskyy, een komiek die president werd, besloot niet te vluchten. Die keuze maakte hem tot een symbool. Maar ook tot een herinnering: dat democratie verdedigd moet worden, elke dag opnieuw, door gewone mensen die besluiten om te blijven staan. Vijftien minuten. Dat was alles wat het kostte om een continent te ontwaken uit de illusie van eeuwige vrede.

Even tussendoor. Vind je dit een interessante podcast? Abonneer je dan via Spotify, Apple Podcasts of waar je ook luistert. En heb je een vraag, opmerking of suggestie voor een aflevering? Mail ons: 15minuten@doorzetters.net.

Wat als Kyiv was gevallen in de eerste dagen? Wat als Zelenskyy die Amerikaanse evacuatie had geaccepteerd? Het Russische plan hing af van een snelle decapitatie van de Oekraïense regering. Maar stel dat ze waren geslaagd. Een regering in ballingschap had minder legitimiteit gehad. De weerstand had gefragmenteerd kunnen raken. Westerse steun, die afhankelijk was van Oekraïense veerkracht, was misschien weifelender geweest. Poetins gok was niet irrationeel, gegeven zijn aannames. Alleen waren zijn aannames verkeerd. Hij onderschatte de Oekraïense wil om te vechten. Hij onderschatte de westerse bereidheid om te helpen. Hij overschatte de competentie van zijn eigen leger. De geschiedenis draait soms om zulke miscalculaties. Om mannen die geloven dat ze de wereld begrijpen, en dan ontdekken dat de wereld terugvecht.

Kyiv, vierentwintig februari tweeduizendtweeëntwintig. Vijf uur in de ochtend. Een stad die nog slaapt. Een president die wordt gewekt met het nieuws dat de oorlog is begonnen. Een andere president, driehonderd kilometer verderop in Moskou, die gelooft dat hij de geschiedenis herschrijft. Beiden hadden gelijk. Maar niet op de manier die Poetin bedoelde. De geschiedenis werd herschreven. Een tijdperk eindigde. Een nieuw tijdperk begon. En het begon met raketten boven Kyiv, met tanks die grenzen overstaken, met een komiek die besloot president te blijven.

Dit was Het Beslissende Kwartier, vijftien minuten die alles veranderden. Mijn naam is Julius van Rossum. Er is altijd een volgend beslissend kwartier.