Het Beslissende Kwartier
Israël: de oprichting van de staat (1948)
Historisch moment: 14 mei 1948
https://hetbeslissendekwartier.nl/afleveringen/de-oprichting-van-de-staat-israel.html

Transcript (op basis van het script)
Deze leesversie is gebaseerd op het afleveringsscript. De tekst is niet woordelijk gecontroleerd tegen de uiteindelijke audio. Regieaanwijzingen en productienotities zijn weggelaten.

Tel Aviv, veertien mei negentienachtenveertig. Het is vrijdagnamiddag.

In een museum aan de Rothschild Boulevard zestien, een gebouw dat veel te klein is voor wat er over een paar minuten gaat gebeuren, staat een select gezelschap op elkaar gepakt. Politici. Rabbijnen. Journalisten. Vertegenwoordigers van de Joodse bevolking uit heel Palestina. Binnen staat een microfoon van de Hebreeuwse omroep. Het hele land wacht bij de radio om mee te luisteren.

Aan de muur boven de lange tafel hangt een portret van Theodor Herzl, de grondlegger van het zionisme. Onder zijn blik gebeurt over enkele ogenblikken iets dat hij zelf nooit mocht meemaken: de oprichting van een Joodse staat.

Dit is Het Beslissende Kwartier. De oprichting van de staat Israël.

De man die zo direct een staat zal uitroepen heet David Ben-Gurion. Eenenzestig jaar oud. Geboren als David Gryn op zestien oktober achttienzesentachtig in Płońsk, een stadje in Russisch Polen. In negentienzes verhuisde hij naar Palestina, dat toen nog onder het Ottomaanse Rijk viel. Hij werkte als journalist, leerde Hebreeuws, nam de Hebreeuwse naam Ben-Gurion aan, "zoon van een jonge leeuw", en leidde sinds negentienvijfendertig het Jewish Agency for Palestine, het quasi-overheidsorgaan van de Joodse bevolking onder het Britse Mandaat. Hij heeft de paramilitaire organisatie Hagana onder zijn gezag. Hij speelde een hoofdrol bij de immigratie van Joden naar Palestina. En hij heeft de afgelopen drie jaar gewerkt aan wat ze sinds de bevrijding van de kampen "het probleem van de Joodse vluchtelingen" zijn gaan noemen.

Vandaag is de laatste dag waarop dat Mandaat geldt. Vannacht om twaalf uur, over acht uur dus, eindigt het Britse bestuur over Palestina. De Britten gaan weg. De vraag die heel deze week heeft gedomineerd: en dan?

De achtergrond van die vraag is bijna een halve eeuw oud. In de late negentiende eeuw kwam in Europa de zionistische beweging op, deels als antwoord op het toenemende antisemitisme in Rusland en Oost-Europa. Theodor Herzl, de man wiens portret vanmiddag boven de tafel hangt, geldt als de grondlegger van het moderne zionisme. Na de Eerste Wereldoorlog kreeg Groot-Brittannië in negentientwintig het mandaat over Palestina van de Volkenbond, met als opdracht een nationaal tehuis voor het Joodse volk te faciliteren, zoals vastgelegd in de Balfour-verklaring van negentienzeventien. Wat volgde was Joodse immigratie, Arabische tegenstand, periodiek geweld. En toen, tijdens de Tweede Wereldoorlog, de Holocaust. Zes miljoen Joden vermoord. Voor de overlevenden, en voor velen daarbuiten, werd de noodzaak van een eigen staat absoluut.

Twee dagen geleden, op twaalf mei, kwam de Volksadministratie, de Minhelet HaAm, in het geheim bijeen. Tien mannen rond een tafel.

Vier van hen zeiden: doe het niet. Zonder Amerikaanse garantie vallen de Arabische buurlanden ons morgen aan. Wachten is veiliger. Ben-Gurion had advies gekregen van Chaim Weizmann, de oudere zionistische leider in Londen, die naar verluidt zei: "Roep de staat uit, wat er ook gebeurt." Ben-Gurion deelde die opvatting. Een staat die er nog niet was, kon niet verdedigd worden. Een staat die er wel was, hoefde dat alleen maar te doen.

Gisteren, op dertien mei, werden geheime uitnodigingen verstuurd voor de ceremonie van vandaag. De ontvangers werden verzocht de details niet te delen, uit angst dat Britse troepen of Arabische groepen het zouden verhinderen.

In de museumzaal valt de stilte. Buiten rijden de vrachtwagens met Britse soldaten naar de havens. In Jeruzalem heerst chaos. Maar hier, in Tel Aviv, staat de tijd even stil.

Ben-Gurion staat op. Hij is een kleine, gedrongen man met een krans van wit haar. In zijn handen houdt hij de tekst van de onafhankelijkheidsverklaring. Eerder vandaag is die tekst nog voorgelegd aan het beoogde voorlopige parlement.

Hij begint te lezen. Het document is een onafhankelijkheidsverklaring. Het opent met de geschiedenis van het Joodse volk: de Bijbelse oorsprong, de eeuwen van verstrooiing en de Holocaust waarin zes miljoen Joden werden vermoord.

De verklaring verwijst naar de Verenigde Naties en Resolutie honderdeenentachtig: het verdelingsplan voor een Joodse en een Arabische staat. De Joodse leiders aanvaarden het; de Arabische leiders hebben het verworpen. En dan, halverwege de tekst, leest Ben-Gurion de zin waarvoor iedereen is gekomen:

"Wij verklaren hierbij de oprichting van een Joodse staat in Eretz-Israël, die bekend zal staan als de Staat Israël." De zaal staat op. Mensen huilen. Sommigen lachen. Sommigen doen allebei tegelijk.

Ben-Gurion wacht tot de zaal tot bedaren komt, en leest door. Hij spreekt over democratie en gelijke rechten voor alle inwoners, ongeacht religie of ras. Hij roept de Arabische inwoners op om in vrede deel te nemen aan de opbouw van de staat.

Hij eindigt met de woorden: "Met vertrouwen in de Rots van Israël, zetten wij onze handtekening." Dan volgt de ondertekening. Zevenendertig leden van de Voorlopige Staatsraad zullen de verklaring ondertekenen. Niet iedereen is vandaag in de zaal; wie ontbreekt, voegt zijn handtekening later toe.

Even tussendoor. Vind je dit een interessante podcast? Abonneer je dan via Spotify, Apple Podcasts of waar je ook luistert. En heb je een vraag, opmerking of suggestie voor een aflevering? Mail ons: vijftien-minuten-apenstaartje-doorzetters-punt-net.

In Washington DC zet president Harry Truman op dat moment zijn handtekening onder een korte verklaring. De Verenigde Staten erkennen de nieuwe staat Israël de facto. Een staat die nog geen kwartier bestaat, heeft de machtigste bondgenoot ter wereld.

Om middernacht wordt de laatste Britse vlag gestreken. Het Britse Mandaat is voorbij.

De volgende dag vallen de legers van Egypte, Syrië, Transjordanië, Libanon, Saoedi-Arabië en Irak de jonge staat binnen. Voor Israël is het de Onafhankelijkheidsoorlog. Voor de Palestijnse Arabieren is het de Nakba, de catastrofe. Honderdduizenden Palestijnen vluchten of worden verdreven uit hun huizen. Hun terugkeer wordt geblokkeerd. Als de oorlog in negentiennegenenveertig stopt, is Israël aanzienlijk groter dan het VN-plan had voorzien. De grens van dat moment noemen we sindsdien de Groene Lijn.

Ben-Gurion wordt de eerste premier en minister van Defensie. Hij leidt het land tot negentiendrieënvijftig en trekt zich dan terug in een kibboets in de Negev-woestijn: Sde Boker. In negentienvijfenvijftig keert hij terug als premier, om in negentiendrieënzestig definitief af te treden.

Hij wijdt de laatste jaren van zijn leven aan zijn memoires. Op één december negentiendrieënzeventig overlijdt hij in Tel Aviv, zevenentachtig jaar oud. Hij ligt begraven in de woestijn waar hij zo van hield. Het museum aan de Rothschild Boulevard zestien is nu de Onafhankelijkheidshal, een nationaal monument.

Het conflict dat op die dag begon, loopt op het moment van deze opname nog steeds door. Onder premiers en leiders die toen nog niet geboren waren, zijn de fronten verschoven en verhard. De fundamentele vraag van die vrijdagmiddag in Tel Aviv, wie het recht heeft om te wonen en te besturen tussen de Jordaan en de Middellandse Zee, is nog altijd niet beantwoord.

Wat in Het Beslissende Kwartier zelden zo zichtbaar is als hier: één moment, in één zaal, in één kwartier, dat sindsdien het leven van miljoenen mensen heeft gevormd. Joden in de diaspora. Palestijnen in vluchtelingenkampen. Soldaten van Arabische en Israëlische legers. Premiers, presidenten en koningen die ten tijde van de uitroeping nog niet geboren waren.

Om zestien uur op veertien mei negentienachtenveertig stond een eenenzestigjarige man op in een te kleine zaal in Tel Aviv en las een document voor. De wereld daarna was niet meer de wereld van even daarvoor.

Vond je deze aflevering de moeite waard? Like, abonneer en deel de podcast met iemand die dit ook moet horen. Je vindt ons op Spotify, Apple Podcasts en alle andere podcastplatformen. Suggesties voor nieuwe afleveringen? Mail vijftien-minuten-apenstaartje-doorzetters-punt-net.

Dit was Het Beslissende Kwartier, vijftien minuten die alles veranderden. Mijn naam is Julius van Rossum. Er is altijd een volgend beslissend kwartier.