Het Beslissende Kwartier
De val van de Berlijnse Muur: de vergissing die de Koude Oorlog beëindigde
Historisch moment: 9 november 1989
https://hetbeslissendekwartier.nl/afleveringen/de-val-van-de-berlijnse-muur-de-vergissing-die-de-koude-oorlog-beeindigde.html

Transcript (op basis van het script)
Deze leesversie is gebaseerd op het afleveringsscript. De tekst is niet woordelijk gecontroleerd tegen de uiteindelijke audio. Regieaanwijzingen en productienotities zijn weggelaten.

Oost-Berlijn, negen november negentiennegenentachtig.

De Berlijnse Muur staat er achtentwintig jaar. Honderddrieënvijftig kilometer prikkeldraad, beton en wachttorens. Minimaal honderdveertig mensen zijn gedood terwijl ze probeerden hem over te steken.

Vanavond vergist één man zich.

Om drieëntwintig uur dertig zal de grenspost aan de Bornholmer Strasse opengaan. En verandert alles.

Dit is Het Beslissende Kwartier, de val van de Berlijnse Muur.

In het najaar van negentiennegenentachtig staat de DDR op het punt van instorten.

Al maanden trekken Oost-Duitsers via Hongarije en Tsjechoslowakije naar het Westen. De grens die via die landen nog open was, wordt door honderdduizenden benut. In de steden van de DDR groeit de onvrede. Naar de Montagsdemonstraties in Leipzig komen wekelijks tienduizenden mensen.

In oktober treedt DDR-leider Erich Honecker af. Zijn opvolger, Egon Krenz, probeert de druk van de straat te verlichten. Er wordt gewerkt aan nieuwe reisregels. Oost-Duitsers moeten voortaan gemakkelijker een paspoort kunnen aanvragen voor reizen naar het Westen.

Het idee is dat mensen legaal kunnen vertrekken, zodat ze niet meer via omwegen vluchten. Het is een concessie, maar een gecontroleerde. De wet zou de volgende dag ingaan. Er zouden paspoorten worden afgegeven. Er zou orde zijn.

Niemand heeft Günter Schabowski dit uitgelegd.

Günter Schabowski is de woordvoerder van de SED, de partij die de DDR bestuurt. Op negen november negentiennegenentachtig geeft hij een persconferentie om zeven minuten voor zeven.

Hij heeft een vel papier in zijn handen. De nieuwe reisregels. Maar hij heeft er die dag nog niet naar gekeken. Hij was niet aanwezig bij de vergadering waar de regels werden vastgesteld. Iemand heeft hem het papier kort voor de persconferentie gegeven met de mededeling: dit mag je vandaag aankondigen.

Hij leest de regels voor. De verzamelde journalisten luisteren. Dan stelt de Italiaanse journalist Riccardo Ehrman een vraag die de avond verandert.

Wanneer gaan deze regels in?

Schabowski kijkt naar zijn papier. Zoekt. Vindt niets. En zegt dan, langzaam en zoekend: dat geldt... voor zover ik weet... meteen, onmiddellijk.

Sofort, unverzüglich.

De pers heeft het gehoord. De camera's draaien.

Om negentien uur begint het nieuws.

De ARD, de westerse televisiezender die in heel de DDR te ontvangen is, onderbreekt zijn uitzending. De boodschap is helder: de DDR heeft aangekondigd dat haar burgers met onmiddellijke ingang vrij mogen reizen naar het Westen.

In de appartementen van Oost-Berlijn gaan de televisies aan. Mensen bellen elkaar op. Ze vragen of de ander het ook heeft gehoord. Ze zijn bang dat ze het verkeerd begrijpen.

Maar ze hebben het goed gehoord.

Sofort, unverzüglich. Meteen, onmiddellijk.

En de mensen beginnen zich aan te kleden. Ze trekken jassen aan. Ze gaan de deur uit. Ze lopen naar de grensposten.

Want als dit echt is, als de muur nu echt opengaat, dan willen ze erbij zijn.

Bij de grenspost aan de Bornholmer Strasse staat om tien uur 's avonds een kleine menigte. Een uur later zijn het er honderden. Om half twaalf zijn het er duizenden.

Luitenant-kolonel Harald Jäger is de commandant van de post. Hij staat voor een onmogelijke situatie. Zijn orders zijn niet veranderd: de grens is gesloten. Maar de mensen voor hem geloven dat ze mogen doorlopen. Ze zijn vriendelijk maar vastbesloten. Ze scanderen niet. Ze schreeuwen niet. Ze staan er gewoon.

Jäger probeert instructies te krijgen. Hij belt zijn meerderen. Niemand weet wat hij moet doen. Niemand heeft orders. Het systeem dat op controle is gebouwd, is met één zinnetje in chaos gestort.

De menigte groeit. Het wordt twaalf uur. Jäger staat bij de slagboom. En hij weet: als hij nu niets doet, wordt dit gevaarlijk.

Even tussendoor. Vind je dit een interessante podcast? Abonneer je dan via Spotify, Apple Podcasts of waar je ook luistert. En heb je een vraag, opmerking of suggestie voor een aflevering? Mail ons: info@doorzetters.net.

Om drieëntwintig uur dertig neemt Harald Jäger zelf een beslissing.

Hij geeft zijn bewakers opdracht de slagboom te openen.

Geen instructies van boven. Geen toestemming van de partij. Alleen een man die ziet dat de situatie hem overstijgt en die besluit: dit is het moment.

De slagboom gaat omhoog. De mensen lopen door. Ze lopen door en beginnen te huilen. Ze omhelzen de bewakers. Ze omhelzen elkaar. Ze lopen West-Berlijn in en begrijpen nog niet goed wat er is gebeurd.

Een uur later gaan de andere grensposten in Berlijn ook open. Het nieuws verspreidt zich. Mensen in West-Berlijn lopen naar de muur. Ze brengen flessen champagne en bier mee. Oost- en West-Berlijners omhelzen elkaar op straat voor het eerst in achtentwintig jaar.

In de loop van die nacht beginnen mensen met houwelen en hamers op de muur te slaan.

Wat die nacht volgt is een van de meest bijzondere menselijke taferelen van de twintigste eeuw.

Op de Kurfürstendamm, de grote winkelstraat van West-Berlijn, staan mensen die nooit een BMW van dichtbij hebben gezien en mensen die elke BMW in de showroom kennen. Ze praten. Ze drinken. Ze leven in hetzelfde land maar zijn een leven lang vreemden van elkaar geweest.

Sommige mensen rijden gewoon een rondje. In hun Trabant, de kleine plastic auto van de DDR, rijden ze de Kurfürstendamm op, keren om en rijden weer terug. Omdat ze het kunnen. Omdat het niet verboden is. Omdat er geen grens meer is.

De nacht duurt voort. De muur staat er nog, maar niemand beheert hem meer.

Drie weken later valt het communistische bewind in Tsjechoslowakije. Een maand later in Roemenië. Op drie oktober negentiennegentig is Duitsland officieel herenigd.

Achtentwintig jaar en tweeënhalve maand had de Muur gestaan.

Harald Jäger vertelde later over die nacht. Hij had zijn bewakers opgedragen de slagboom te openen en was vervolgens blijven staan. Mensen liepen langs hem heen. Ze keken hem aan. Sommigen grepen zijn hand. Een man zei: dankeschön. Jäger zei niets terug. Hij wist niet wat hij moest zeggen.

De dagen daarna werd hij ondervraagd door zijn meerderen. Had hij goed gehandeld? Had hij de regels overtreden? Officieel was er nooit een order geweest om de grens te openen. Maar er was ook nooit een order geweest om iemand neer te schieten voor een menigte van duizenden. En dus deed niemand iets. De Muur was weg.

Günter Schabowski sprak jaren later over zijn vergissing. Hij noemde het een irrtum, der die Geschichte verändert hat. Een vergissing die de geschiedenis veranderde. Hij was er niet trots op. Hij was er ook niet beschaamd over. Het was gewoon wat er was gebeurd.

Een man die een formulier niet had gelezen. Een man die een slagboom had geopend zonder order. En daartussenin: vijftien minuten die de wereld veranderden.

Wat als Schabowski het formulier voor de persconferentie had gelezen?

Dan had hij gezegd: de nieuwe reisregels gaan morgen in, na afgifte van paspoorten. Dan had de wereld gewacht. Dan was de menigte bij Bornholmer Strasse niet samengestroomd. Dan was de grens die nacht niet opengegaan.

Zou de DDR nog langer hebben standgehouden? Misschien weken. Misschien maanden. De druk van binnenuit was enorm. De protesten groeiden. Het systeem was verrot.

Maar het verschil tussen weken en die ene avond is groot. In die extra weken had er van alles kunnen gebeuren. Geweld. Onderdrukking. Een Tiananmenplein aan de Spree.

In plaats daarvan liep een man naar een microfoon, las een formulier voor dat hij niet begreep, en zei: sofort, unverzüglich.

En een grens die tientallen miljoenen mensen had verdeeld, ging open.

Schabowski zei later in interviews dat hij zijn vergissing zag als een toevallige trigger voor iets dat toch niet meer te stoppen was. Misschien had hij gelijk. Maar de wereld werd niet veranderd door een revolutie of een leger. Ze werd veranderd door een spiekbriefje dat iemand niet op tijd had gelezen.

Om drieëntwintig uur dertig ging de slagboom omhoog. Vijftien minuten later was de Berlijnse Muur voorbij.

Maar wat betekende die nacht werkelijk? In de weken en maanden die volgden werd duidelijk hoe fundamenteel de vergissing van Schabowski de loop van de geschiedenis had versneld. Op tien november, de dag na de opening, waren tienduizenden Berlijners op de Muur geklommen. Ze stonden erop. Ze sloegen erop met hamers en beitels. West-Berlijnse radiozenders draaiden muziek. Oost-Berlijners dansten in de straten van een stad die ze nog nooit hadden gezien.

In Moskou bekeek Michail Gorbatsjov de beelden op televisie. Hij had al langer geweten dat de DDR niet te redden was, maar de snelheid verraste hem. Hij belde zijn adviseurs niet op. Hij gaf geen orders. De Sovjet-Unie bleef aan de zijlijn staan terwijl de Muur viel, en daarmee maakte Gorbatsjov duidelijk: het Oostblok stond er alleen voor.

De dominostenen vielen snel. Op zeven december begon in Polen de Ronde Tafel, het begin van het einde van het communistisch bewind. In Bulgarije trad het regime af. In Tsjechoslowakije verdreef de Fluwelen Revolutie de partij van de macht. Roemenië was het bloedigst: dictator Ceaușescu werd op eerste kerstdag negentiennegenentachtig geëxecuteerd.

Europa was in drie maanden veranderd.

Al die veranderingen zaten verscholen in één formulier dat Schabowski niet had gelezen.

Vond je deze aflevering de moeite waard? Like, abonneer en deel de podcast met iemand die dit ook moet horen. Je vindt ons op Spotify, Apple Podcasts en alle andere podcastplatformen. Suggesties voor nieuwe afleveringen? Info@doorzetters.net.

Dit was Het Beslissende Kwartier, vijftien minuten die alles veranderden. Mijn naam is Julius van Rossum. Er is altijd een volgend beslissend kwartier.